Aquarium opstarten: de eerste zes weken stap voor stap

De meeste mislukte aquaria mislukken in de eerste maand. Niet omdat de bak verkeerd staat of de vissen niet deugen, maar omdat er vissen in gaan voordat het filter kan doen waarvoor het er is. Dit artikel loopt de eerste zes weken met je door, van lege bak tot een aquarium dat op eigen benen staat.

Waarom je niet meteen vissen kunt inzetten

Vissen produceren afvalstoffen. Uitwerpselen en voerresten breken af tot ammonium, en ammonium is al in kleine hoeveelheden giftig. In een ingelopen aquarium zetten bacterien dat ammonium om in nitriet, en andere bacterien zetten dat nitriet weer om in nitraat, dat veel minder schadelijk is en dat je met waterwissels afvoert.

Die bacterien zitten niet in een nieuw filter. Ze moeten zich vestigen, en dat kost tijd: reken op drie tot zes weken bij kamertemperatuur. In die periode gaat je water door een voorspelbare golfbeweging, en die golf is precies wat je meet.

Dit heet de stikstofkringloop en het is het enige stukje theorie dat je als aquariumhouder echt nodig hebt.

Week 1: inrichten en water erin

Zet de bak op zijn definitieve plek voordat je hem vult, want een gevulde bak verplaats je niet meer. Zorg voor een vlakke, draagkrachtige ondergrond en houd rekening met het gewicht: water weegt een kilo per liter en daar komt de inrichting nog bij.

Spoel de bodembedekking tot het spoelwater helder is, ook als de verpakking zegt dat het niet hoeft. Bouw daarna je decor op, plaats de planten en vul de bak. Giet het water op een schoteltje of op je hand zodat je de bodem niet wegspoelt.

Behandel het leidingwater. Er zit chloor of chlooramine in om het drinkbaar te houden, en dat is dodelijk voor kieuwen en voor de bacterien die je juist wilt opkweken. Een waterconditioner bindt die stoffen en meestal ook zware metalen uit de leiding. Doseer op de hoeveelheid vers water die je toevoegt.

Zet daarna het filter en de verwarming aan en laat alles draaien. Verlichting mag beperkt aan, ongeveer zes uur per dag; meer licht in deze fase levert vooral algen op.

Alles wat je hiervoor nodig hebt staat bij aquariumwaterbehandeling.

Week 1 tot 2: de bacterien op gang helpen

Bacterien vestigen zich alleen als er iets te eten is. In een bak zonder vissen moet je die voeding dus zelf leveren. Er zijn twee werkbare manieren.

Met een startpreparaat. Je brengt een kant-en-klare bacteriecultuur in het filter en doseert daarnaast een kleine hoeveelheid visvoer, alsof er al vissen zwemmen. Het voer breekt af, er ontstaat ammonium, en daar leven de bacterien van. Dit is de gangbare en de snelste route.

Met materiaal uit een bestaand aquarium. Heb je zelf of iemand in je omgeving een gezonde bak draaien, vraag dan om een stuk gebruikte filterspons of een handvol filtermedium. Dat is de snelste start die er is, want je brengt een levende kolonie in plaats van hem op te kweken. Doe dit alleen bij een bak waarvan je zeker weet dat er geen ziekte in zit.

Wat je in deze fase niet doet: filtermateriaal spoelen, water verversen of het filter uitzetten. Laat het proces met rust.

Week 2 tot 5: meten en de golf herkennen

Vanaf nu meet je twee of drie keer per week ammonium en nitriet. Zonder meten weet je niet waar je bent, en dan wordt de eerste vis je testinstrument. Dat is precies wat je wilt vermijden.

Wat je ziet gebeuren, in deze volgorde:

1. Ammonium loopt op. Het voer breekt af en er is nog geen bacterie die het opruimt. Dit is de eerste piek.
2. Ammonium zakt, nitriet loopt op. De eerste bacteriegroep is aan het werk gegaan. Nitriet is voor vissen nog giftiger dan ammonium.
3. Nitriet zakt naar nul, nitraat verschijnt. De tweede groep doet nu mee. Vanaf hier is je bak bewoonbaar.

De bak is ingelopen als ammonium en nitriet allebei twee tot drie dagen achter elkaar op nul staan, terwijl je gewoon blijft doseren. Meet je in week drie nog steeds nitriet, dan is er niets mis; het proces heeft simpelweg meer tijd nodig. Warmer water gaat sneller dan koud water.

Je hebt hier een betrouwbare test voor nodig. Druppeltests zijn nauwkeuriger dan strips; strips zijn prima om snel te zien of iets ver buiten de bandbreedte zit, maar bij de waarden die er in deze fase toe doen wil je de precisie. Kijk bij water testen en meten.

Week 5 tot 6: de eerste vissen

Zet niet je hele bezetting in een keer in. Je bacteriekolonie is opgekweekt op de kleine hoeveelheid voer die jij doseerde, en die kolonie moet meegroeien met de belasting.

Begin met ongeveer een kwart van wat je uiteindelijk wilt houden, en kies daarvoor de robuustste soorten. Meet in de week erna dagelijks ammonium en nitriet. Blijven die op nul, dan mag de volgende groep erbij, met minstens twee weken ertussen.

Acclimatiseren. Laat de gesloten zak twintig minuten in het aquarium drijven zodat de temperatuur gelijk wordt. Open de zak daarna en voeg elke vijf minuten een scheutje aquariumwater toe, ongeveer een half uur lang. Schep de vissen er dan met een net uit en laat het transportwater niet in je bak lopen.

Voer de eerste dagen niets of heel weinig. Vissen die net verhuisd zijn eten toch nauwelijks, en wat blijft liggen belast je jonge filter.

Wat er in deze periode mis kan gaan

Troebel wit water in de eerste week. Een bacteriebloei, en volstrekt normaal. Niet ingrijpen, niet filteren met kool en zeker geen water verversen; het trekt vanzelf weg.

Bruine aanslag op ruiten en planten in week drie of vier. Kiezelalgen. Ook normaal in een jonge bak. Ze verdwijnen als het aquarium in balans komt. Poets de ruit en wacht af.

Groen water of draadalgen. Bijna altijd te veel licht of te lang licht. Zet de verlichting in de opstartfase op zes tot acht uur met een tijdschakelaar, en niet meer.

De verleiding om te helpen. De grootste fout in deze fase is ingrijpen. Elke waterwissel, elke filterspoeling en elk middel dat je toevoegt verstoort het proces dat je juist op gang wilt brengen. Meet, noteer, en laat het verder met rust.

Kort samengevat

Richt in, behandel je leidingwater, breng bacterien en een beetje voer in, en meet twee tot drie keer per week. Zijn ammonium en nitriet enkele dagen achter elkaar nul, dan mogen de eerste vissen erin, in porties en niet allemaal tegelijk. Reken op drie tot zes weken en versnel het niet.

Als je filter eenmaal draait, is de rest onderhoud. Hoe je dat inricht staat in ons artikel over het onderhouden van een aquarium, en welk filter bij jouw bak past lees je in de keuzehulp voor aquariumfilters.