Overwinteren van Koi: Stap-voor-Stap Handleiding

Vijvercentrum - Seizoenstips
Geschreven en beoordeeld door Kees, vijver- en koispecialist van Vijvercentrum (bijgewerkt )
Een gedeeltelijk bevroren vijver in de winter, waar een luchtuitstromer zorgt voor een open plek en beluchting, terwijl enkele koi zichtbaar onder het ijs zwemmen.

Het overwinteren van koi is iets wat veel vijvereigenaren onderschatten. Na twintig jaar koi houden weet ik: de fouten die in de herfst worden gemaakt, betaal je in het voorjaar. Koi die slecht de winter doorkomen, zijn vatbaarder voor ziektes en groeien trager. Een goede winterverzorging is het verschil tussen een gezonde en een zieke vijver.

Waarom koi in de winter extra kwetsbaar zijn

Koi zijn koudbloedige dieren. Hun lichaamstemperatuur volgt die van het water. Zodra het water afkoelt, vertraagt hun stofwisseling sterk. Bij 10 graden functioneren ze op een fractie van hun zomercapaciteit. Hun immuunsysteem werkt langzamer. Parasieten zoals Chilodonella en Costia zijn bij lage temperaturen juist actief. Dat is een gevaarlijke combinatie.

Koi die verzwakt de winter ingaan, overleven die combinatie vaak niet. Daarom begin je met de voorbereiding al vroeg in de herfst - niet pas als de eerste vorst zich aandient.

Wanneer begin je met wintervoorbereiding?

De meeste mensen wachten te lang. Begin al in september met de voorbereidingen. Niet in november. Gebruik de watertemperatuur als leidraad, niet de kalender.

Watertemperatuur als maatstaf

Bij 15 graden schakel je over op koi wintervoer. Dit voer bevat meer tarwe en minder eiwitten. Het is makkelijker te verteren bij lage temperaturen. Eiwitrijk zomervoer bij koude temperaturen geeft spijsverteringsproblemen. De onverteerde resten rotten in de darm en veroorzaken ernstige gezondheidsklachten.

Bij 8 graden stop je volledig met voeren. Koi eten dan nog wel, maar kunnen het voer niet verteren. Laat nooit voer in het water achter. Het vervuilt het water en geeft ammoniakpieken, juist als de filterbacterie traag werkt.

Een goede vijverthermometer is daarom onmisbaar. Hang hem op een vaste plek, bij voorkeur op 50 centimeter diepte. Dat geeft de meest representatieve meting.

Waterkwaliteit in de winter: de basis van alles

Slechte waterkwaliteit doodt meer koi dan de kou zelf. Dat is een feit. In de winter werkt je biologisch filter op lager vermogen. De nitrificerende bacterie werkt trager bij lagere temperaturen. Ammoniakafbraak gaat langzamer. Kleine verstoringen in het systeem kunnen snel uitgroeien tot een crisis.

Welke waterwaarden controleer je?

Meet minimaal eens per twee weken de volgende waarden. pH moet tussen de 7,0 en 8,5 liggen. KH (carbonaathardheid) moet minimaal 6 dKH zijn, anders zakt de pH plotseling. Nitriet moet nul zijn. Is dat niet zo, dan werkt je filter niet goed. Ammoniak moet ook nul zijn.

Gebruik een betrouwbare testset. Strips zijn handig, maar druppeltests geven nauwkeurigere uitslagen. Bij twijfel: doe beide.

Voer je toch bij temperaturen boven de 8 graden? Verwijder dan elke onopgegeten rest na vijf minuten. Gebruik een schepnet of vijverstofzuiger om de vijverbodem schoon te houden. Opgehoopt slib produceert schadelijke gassen die bij vorst onder een ijslaag worden vastgehouden.

Koi wintervoer: voer slim, voer weinig

Koi wintervoer is anders samengesteld dan zomervoer. Het bevat tarwekiem als belangrijkste bestanddeel. Tarwekiem is gemakkelijk verteerbaar bij lage temperaturen. Het eiwit- en vetgehalte is laag gehouden. Dat is bewust: koi hebben in de winter weinig energie nodig.

Voerschema per temperatuurzone

Boven de 15 graden voer je nog normaal, twee tot drie keer per dag. Tussen 12 en 15 graden schakel je over op wintervoer, eenmaal per dag. Tussen 8 en 12 graden voer je wintervoer om de dag. Alleen als de vissen actief zijn en er naar op zoek gaan. Onder de 8 graden stop je volledig. Geen uitzonderingen.

Koi die bij lage temperaturen toch nog voer zoeken doen dat op instinct. Dat betekent niet dat ze het ook kunnen verteren. Wees consequent. Jij beslist, niet de vis.

Bescherming tegen vorst en roofdieren

Een dichtgevroren vijver is gevaarlijk voor koi. Niet de kou zelf, maar het gebrek aan gasuitwisseling. Schadelijke gassen als koolstofdioxide en waterstofsulfide hopen zich op onder het ijs. Dat is dodelijk.

IJsvrijhouder en beluchting

Zorg altijd voor een open plek in het ijs. Gebruik daarvoor een ijsvrij houder: een drijvend verwarmingselement dat een gat in het ijs houdt. Goedkoop, effectief en een investering die zichzelf terugverdient bij de eerste strenge winter.

Combineer dat met een beluchtigingspomp op de bodem. Bellen lucht stijgen op en houden de waterkolom in beweging. Dat voorkomt bevriezing en zorgt voor zuurstof. Let op: zet een luchtpomp op de bodem, niet een waterpomp. Een waterpomp brengt koud oppervlaktewater naar beneden. Dat schrikt koi op en kost ze kostbare energie.

Hak nooit een gat in het ijs met een bijl of hamer. De schokgolf door het water beschadigt de zwemblaas van koi. Leg liever een pan met warm water op het ijs. Dat smelt langzaam een gat zonder schade.

Reigers en andere roofdieren

Winter is ook het seizoen van de reiger. Minder dekking door waterplanten, minder activiteit bij de koi - reigers weten dat. Ze staan soms uren geduldig te wachten op een vis die langzaam uit de diepte omhoogkomt.

Een afdeknet over de vijver biedt bescherming en vermindert ook warmteverlies. Speel twee vogels in een klap. Kies een net met een maaswijdte van maximaal 2 bij 2 centimeter. Grotere mazen bieden reigers toch een kans. Span het net strak, zodat de reiger er niet onder kan glippen.

Vissen die langzaam bewegen in koud water zijn makkelijke prooien. Bescherm je investering. Zeker als je dure nisai of sansai bezit.

Filteronderhoud voor de winter: minder is meer

Veel mensen maken de fout om voor de winter het filter grondig schoon te maken. Dat klinkt logisch, maar het is verkeerd. Je spoelt dan de filterbacterie weg die je het hele jaar hebt opgebouwd. En in de winter herstel je dat niet meer, want de bacterie groeit traag bij lage temperaturen.

Wat je wel doet

Verwijder grof vuil en slib uit de voorfilter. Spoel de sponzen licht door met vijverwater, nooit met kraanwater. Chloor in kraanwater doodt de bacterie direct. Controleer de UV-lamp: na 9 maanden gebruik is de lamp versleten ook al brandt hij nog. Een versleten UV-lamp beschermt niet meer. Vervang hem voor de winter, zodat hij in het voorjaar optimaal werkt.

Verlaag de pompsnelheid. Een tragere doorstroom geeft de filterbacterie meer contacttijd met het water. Dat compenseert de lagere activiteit bij koude temperaturen. Houd de pomp wel draaien. Een uitgeschakelde filter verliest zijn bacteriepopulatie binnen een dag.

Heb je een vijverfilter met meerdere kamers? Laat de biologische kamers volledig intact. Reinig alleen de mechanische eerste kamer.

Zuurstof in de winter: verschil tussen leven en dood

Koud water houdt meer zuurstof vast dan warm water. Dat klinkt geruststellend. Maar een ijslaag blokkeert de uitwisseling van gassen volledig. Zuurstof die koi verbruiken wordt niet aangevuld. Koolstofdioxide dat koi uitstoten stapelt zich op. Dat is bij een gesloten ijslaag een serieus risico.

Een beluchter lost dit op. Kleine belletjes stijgen op en breken de ijslaag open, of houden de ijsvrij houder actief. Zet de luchtuitlaat op de bodem, maar op een plek waar koi zich ophouden - dat is het diepste deel van de vijver, doorgaans boven de 80 centimeter diep. Op die diepte vriest het water niet dicht.

Koi trekken in de winter spontaan naar de diepste plek van de vijver. Daar is de temperatuur het meest stabiel. Ze bewegen nauwelijks. Ze eten niet. Ze slapen vrijwel. Stoor ze zo min mogelijk. Loop niet elke dag langs de vijverrand. Elke schrik kost energie die ze niet kunnen aanvullen.

Gezondheidscontrole: herken problemen vroeg

Kijk dagelijks naar je koi, maar van een afstand. Je wilt weten of ze normaal gedrag vertonen. Normaal wintergedrag is: langzaam zwemmen op de diepste plek, weinig actief, soms aan de oppervlakte komen maar snel terugzakken.

Alarmsignalen die je serieus neemt

Koi die aan de oppervlakte hangen en happen naar lucht, hebben een zuurstofprobleem of kiefproblemen. Koi die schuren langs de bodem of de wanden, hebben parasieten. Koi die op hun kant liggen, hebben een zwemblaasaandoening of zijn ernstig ziek. Koi met witte vlekken of rode plekken op de huid - acteer direct.

Bij lage temperaturen werken medicijnen minder goed. Toch is snel ingrijpen beter dan wachten. Verhoog indien nodig de temperatuur langzaam in een quarantainebak. Niet sneller dan 2 graden per uur. Een te snelle temperatuurwisseling is even schadelijk als de ziekte zelf.

Houd altijd een quarantainebak klaar. Een eenvoudige regenton van 500 liter met een kleine verwarmer en beluchter volstaat. Goedkoop en levensreddend. Zorg dat je de benodigde medicijnen in huis hebt voordat je ze nodig hebt.

Vijverdiepte: minimaal 80 centimeter

Een vijver die minder dan 80 centimeter diep is, vriest bij strenge vorst volledig door. Dan is er geen ontsnapping voor de koi. Heb je een ondiepe vijver? Dan heb je twee opties. De koi tijdig binnenbrengen in een overwinteringsbak, of de vijver isoleren met isolatieplaten en een verwarmingselement.

Een vijver van 120 centimeter diep of meer overwintert in Nederland vrijwel altijd zonder problemen. Het onderste water blijft dan stabiel rond de 4 graden. Dat is de ideale wintertemperatuur voor koi. Ze worden niet te koud en hoeven geen energie te verbruiken om te verwarmen.

Vijververwarming: zinvol of overbodig?

Een vijververwarmer is geen luxe als je waardevolle koi bezit. Hij houdt de watertemperatuur stabiel boven de 6 graden. Dat heeft twee voordelen. De filterbacterie blijft actief op een basaal niveau. En koi hoeven minder energie te verbruiken om warm te blijven.

Een verwarmer op 8 graden instellen is voldoende. Hoger is niet nodig en verhoogt het energieverbruik onnodig. Zorg dat de verwarmer volledig ondergedompeld is en niet bevriest bij de aansluiting. Controleer wekelijks of hij nog functioneert.

Heb je een aangebouwde vijver of een binnenvijver? Dan is verwarming nog makkelijker te realiseren. Buiten vijvers in harde winters profiteren duidelijk van een verwarmingselement.

Veelgemaakte fouten bij het overwinteren van koi

Na twee decennia vijvers begeleiden zie ik steeds dezelfde fouten terugkomen. Ik noem de grootste.

Te lang doorvoeren is nummer een. Koi vragen om voer, jij blijft geven. Resultaat: ammoniakpiek, ziek water, zieke vis. Stop op tijd.

Filter uitschakelen voor de winter is nummer twee. Sommigen denken dat de bacterie in de kou toch niet werkt. Dat klopt gedeeltelijk, maar helemaal uitzetten is erger. Bacterie sterft, je start het voorjaar met een leeg filter. Dat kost weken om opnieuw op te bouwen.

Een te kleine ijsvrij houder is nummer drie. Een kleine drijver met verwarminkje van 50 watt is voor een grote vijver onvoldoende bij -10 graden. Gebruik een model dat past bij jouw vijveroppervlak.

Geen quarantainebak hebben is nummer vier. Juist in de winter worden zieke koi gevonden. En dan heb je geen plek om ze af te zonderen en te behandelen. Regel dat van tevoren.

Nieuwe koi toevoegen in de herfst is nummer vijf. Nieuwe koi brengen stress en mogelijk nieuwe ziektekiemen mee. In de winter heeft de vijver geen verwerkingscapaciteit voor die extra belasting. Wacht tot het voorjaar. Koop nieuwe koi pas als het water boven de 15 graden is.

Voorjaarsherstel: zo start je het nieuwe seizoen goed

Het voorjaar is het moment van de waarheid. Koi die goed overwinterd hebben, zijn actief en kleurrijk zodra het water boven de 10 graden uitkomt. Ze zwemmen naar de oppervlakte. Ze zoeken naar voer.

Begin met kleine hoeveelheden wintervoer zodra de temperatuur stabiel boven de 8 graden is. Meet dagelijks de waterwaarden. Na een lange winter kan de filtercyclus verstoord zijn. Wees geduldig. Verhoog de voerhoeveelheid langzaam over twee tot drie weken.

Doe een volledige watertest in het vroege voorjaar. Wissel indien nodig 20 tot 30 procent van het water. Gebruik altijd een goed middel om chloor te neutraliseren. Kraanwater bevat chloor en chloeramine - beide dodelijk voor filterbacterie en koi.

Controleer elke koi visueel op wonden, vlekken of abnormaal gedrag. Winter maakt bestaande aandoeningen zichtbaarder. Behandel vroeg als je iets opmerkt. Een voorjaarsbehandeling met koi zoutbad geeft de slijmhuid een goede boost na de winter. Gebruik daairvoor onverdund keukenzout, 3 tot 5 gram per liter, in een aparte bak voor 10 tot 15 minuten.

Wil je het nieuwe seizoen starten met verse, gezonde koi of nieuwe vijverapparatuur? In onze showroom in Kerkdriel staan meer dan 1200 vierkante meter aan producten en levende koi. Je vindt er alles wat je nodig hebt voor een succesvol vijverseizoen.

Samenvatting: dit doe je voor een succesvolle overwinter

Schakel op 15 graden over op wintervoer. Stop met voeren op 8 graden. Houd de filter draaien op lage snelheid. Zorg voor een ijsvrij houder en beluchter. Bescherm je vijver met een net tegen reigers. Controleer dagelijks op afstand of alles normaal is. Houd een quarantainebak klaar voor noodgevallen. Start in het voorjaar langzaam op met kleine voergiften.

Koi houden is een hobby van geduld en observatie. De winter vraagt om terughoudendheid. Doe minder, maar doe het goed. Je koi betalen dat terug met kleur, groei en vitaliteit zodra het seizoen weer begint.

Ken jij je vijver al?

Maak gratis je Vijverprofiel en ontvang €2,50 winkeltegoed + persoonlijk advies afgestemd op jouw vijver.

Maak je profiel