Overwintering van koi: Alles wat je moet weten

Vijvercentrum - Seizoenstips
Geschreven door Phoebe, teamlid Vijvercentrum, beoordeeld door Kees, vijver- en koispecialist van Vijvercentrum (bijgewerkt )
Een serene winterse vijver omgeven door besneeuwde bomen en struiken. De rustige sfeer weerspiegelt het belang van een goede overwintering voor koi.

De overwintering van koi bepaalt hoe jouw vissen de lente ingaan. Doe je het goed, dan zwemmen ze er in maart gezond en vitaal weer bovenop. Doe je het fout, dan verlies je vissen die je jarenlang hebt opgekweekt. Na meer dan twintig jaar vijvers bouwen en koi houden, heb ik alles wel een keer meegemaakt. Dit artikel geeft je alle kennis die je nodig hebt.

Wat er met koi gebeurt als de temperatuur daalt

Koi zijn koudbloedige dieren. Hun lichaamstemperatuur past zich aan aan het omringende water. Bij 15°C zijn ze actief en eten ze goed. Bij 10°C vertraagt hun stofwisseling merkbaar. Onder de 5°C stoppen ze vrijwel volledig met bewegen en eten.

Dit is geen ziekte - dit is overleving. Koi trekken zich terug naar de diepste plek in de vijver. Daar is het water iets warmer dan aan het oppervlak. Ze hangen vrijwel bewegingloos en verbranden hun vetreserves langzaam. Een gezonde koi overleeft dit prima, mits de omstandigheden kloppen.

Het gevaar zit niet in de kou zelf. Het gevaar zit in giftige gassen die zich ophopen onder een ijslaag, in slechte waterkwaliteit die zich niet herstelt, en in stress door verstoringen op het verkeerde moment. Begrijp je dat, dan begrijp je ook hoe je de overwintering goed aanpakt.

Vijverdiepte: de belangrijkste factor bij overwintering van koi

Laat ik meteen het belangrijkste zeggen: zonder voldoende diepte lukt overwintering niet goed. Een ondiepe vijver bevriest sneller en volledig. De temperatuur schommelt sterk. Koi kunnen zich nergens terugtrekken.

De minimale diepte voor koi-overwintering is 1,5 meter. In gebieden met strenge winters - en dat geldt ook voor Nederland - is 2 meter beter. Op die diepte bevriest het water nooit volledig. Zelfs bij -15°C aan de oppervlakte blijft het op 2 meter diepte net boven het vriespunt.

Heb je een vijver van minder dan 1 meter diep? Dan moet je extra maatregelen nemen. Denk aan een vijververwarming, een dikke laag isolatie aan de randen, of het binnenhalen van de vissen. Een ondiepe tuinvijver is gewoon niet geschikt voor koi-overwintering zonder hulpmiddelen.

Wat als je vijver net aan de grens zit?

Is je vijver 1,5 meter diep? Dan red je het in een normaal Nederlands winters. Maar bij een strenge winter - een paar weken min tien of kouder - adviseer ik altijd extra ondersteuning. Een kleine verwarming of een goede beluchting geeft je de buffer die je nodig hebt.

Investeer liever eenmalig in een goede oplossing dan elk jaar te hopen dat het goed gaat. Koi leven twintig, dertig jaar. De aanschaf van een verwarming verdient zichzelf terug.

Koi voeren in de winter: wanneer stoppen, wanneer doorgaan

Voeding is een van de meest gemaakte fouten bij de overwintering van koi. Te lang doorgaan met voeren - of het verkeerde voer gebruiken - kost vissen het leven. Laat me uitleggen waarom.

Boven de 15°C verteert koi voedsel snel en efficiënt. Onder de 10°C vertraagt de spijsvertering drastisch. Voedsel dat niet verteerd wordt, rot in de darmen. Dit veroorzaakt ontstekingen en kan dodelijk zijn. Daarom schakel je tijdig over op ander voer en stop je uiteindelijk helemaal met voeren.

Het juiste voer per temperatuur

Tussen 15 en 10 graden geef je tarwekiemvoer. Dit voer is speciaal ontwikkeld voor lagere temperaturen. Het is licht verteerbaar en bevat geen zware eiwitten die de spijsvertering belasten. Geef kleine porties, één keer per dag.

Tussen 10 en 5 graden voer je nog maar om de paar dagen. Kijk goed naar de vissen. Komen ze naar de oppervlakte en reageren ze op jouw aanwezigheid? Dan eet je ze nog iets. Zwemmen ze traag en nauwelijks? Sla dan een voerbeurt over.

Onder de 5 graden stop je volledig met voeren. Dit is geen kwestie van voorkeur - dit is een harde grens. Een koi onder de 5 graden kan voedsel niet verteren. Punt. Geef je toch voer, dan vergroot je de kans op een dode vis in het voorjaar.

Weet je niet zeker wat de watertemperatuur is? Koop een goede vijverthermometer. Die vijf euro is de beste investering die je doet.

Vetreserves opbouwen voor de winter

Goede overwintering begint in augustus en september. Dan geef je koi eiwitrijk voer om vetreserves op te bouwen. Die reserves zijn de brandstof waarmee ze de winter overleven. Een magere koi die de winter ingaat, heeft minder kans dan een koi met een gezonde conditie.

Gebruik in de zomer voer met minstens 35% eiwit. Wissel af met kleurvoer voor een mooie kleurconditie. Reken op twee tot drie voerbeurten per dag in de zomer bij temperaturen boven de 20°C.

IJsvorming voorkomen: gasuitwisseling is leven

Een volledig bevroren vijver is een doodvijver. Niet meteen - koi overleven een paar dagen onder ijs. Maar langer dan een week onder een gesloten ijsdek is gevaarlijk. Hier is waarom.

In het water leven bacteriën die organisch materiaal afbreken. Dit proces produceert methaan en kooldioxide. Onder normale omstandigheden verdampen deze gassen aan het wateroppervlak. Zit er een ijsdek op? Dan stapelen ze zich op. Bij hoge concentraties zijn ze giftig voor koi.

De oplossing is simpel: houd een gedeelte van het wateroppervlak ijsvrij. Dat hoeft niet groot te zijn. Een opening van 20 bij 20 centimeter is al genoeg voor gasuitwisseling.

IJsvrij houden: welke methode past bij jou?

Een luchtpomp met beluchter is de goedkoopste oplossing. De luchtbellen voorkomen bevriezing rondom de beluchter. Plaats de beluchter niet op de bodem - dan roer je het koudere en warmere water door elkaar. Hang hem op een diepte van 20 tot 30 centimeter.

Een ijsvrijhouder is een drijvend verwarmingselement dat een klein gedeelte van het oppervlak open houdt. Betrouwbaar en bewezen. Geschikt voor vijvers tot een paar duizend liter. Verbruikt weinig stroom en werkt automatisch.

Een volledige vijververwarming houdt het hele water op temperatuur. Duurder in aanschaf en energieverbruik, maar het biedt de meeste zekerheid. Zeker bij waardevolle koi of strenge winters is dit de beste keuze.

Wat je NOOIT moet doen bij bevriezing

Sla nooit op het ijs. De schokgolf gaat recht door het water en kan koi letterlijk verdoven of doden. Dit is geen overdrijving - koi zijn uiterst gevoelig voor trillingen en drukgolven.

Giet ook geen kokend water op het ijs. Het temperatuurverschil is te groot en kan de vijverwand beschadigen. Gebruik lauwwarm water of een pan warm water die je zachtjes op het ijs zet.

Is de vijver bevroren en heb je geen ijsvrijhouder? Maak dan een kleine opening met een pan heet water. Zet de pan op het ijs en laat hem zijn werk doen. Rustig, zonder kracht.

Vijververwarming: nuttig of overbodig?

Deze vraag krijg ik elk najaar tientallen keren. Het antwoord hangt af van drie dingen: de diepte van je vijver, de waarde van je koi, en hoe streng de winter is in jouw regio.

Een vijver van 2 meter diep met gezonde koi heeft in een gemiddelde Nederlandse winter geen verwarming nodig. De natuur regelt het. Een vijver van 1 meter diep met waardevolle nisai of tosai heeft dat wel.

Voordelen van vijververwarming

Een verwarming houdt de watertemperatuur stabiel. Geen plotselinge schommelingen, geen stress voor de vissen. Bij temperaturen boven de 5°C blijft de stofwisseling ook in de winter iets op gang. Koi kunnen dan nog kleine hoeveelheden voer verwerken.

Stabiel water is gezond water. Dat geldt het hele jaar, maar in de winter nog meer. Schommelingen in temperatuur zijn een van de grootste stressfactoren voor koi. Stress verzwakt het immuunsysteem. En een koi met een verzwakt immuunsysteem valt snel ten prooi aan bacteriën en parasieten.

Wanneer is verwarming niet nodig?

Heb je een diepe vijver, gezonde vissen en een gemiddelde winter? Dan is verwarming extra, geen noodzaak. Zorg dan wel voor een goede beluchting en een ijsvrijhouder als backup. Die combinatie is in de meeste gevallen voldoende.

Waterkwaliteit bewaken in de winter

Waterkwaliteit is het hele jaar door belangrijk. Maar in de winter is het extra kritisch. De biologische filter werkt trager bij lage temperaturen. Bacteriën die ammoniak omzetten in nitraat zijn minder actief. Dit betekent dat giftige stoffen zich sneller ophopen.

Meet in de winter minimaal één keer per week de waterwaarden. Controleer in ieder geval het ammoniak- en nitrietgehalte. Die mogen niet te hoog oplopen. pH-waarde moet stabiel zijn tussen 7,0 en 8,5.

De filter in de winter

Stop je filter nooit zomaar in de winter. Een filter bevat miljoenen nuttige bacteriën. Als je hem uitzet, sterven die bacteriën. In het voorjaar begin je dan van nul. Dat kost weken voordat de biologie weer stabiel is.

Laat de filter in de winter doordraaien, maar verminder de doorstroom als het erg koud is. Koude waterstromen door de vijver kunnen de temperatuurstabiliteit verstoren. Pas de pomp aan of gebruik een bypass.

Ruim in het najaar dode bladeren en plantenresten goed op. Die brengen organisch materiaal in de vijver dat in de winter vergist en de waterkwaliteit verslechtert. Een goede najaarsschoonmaak is de basis voor een rustige winter.

Waterbehandelingsmiddelen in de winter

Gebruik in het najaar een waterverbeteraar die het slijmlaagje van koi ondersteunt. Dat slijmlaagje is hun eerste verdedigingslinie tegen ziektes. In de winter is dat laagje dunner en kwetsbaarder. Een behandeling met slijmlaagbeschermer geeft extra zekerheid.

Houd ook zeoliet bij de hand. Dit mineraal absorbeert ammoniak en is een handige noodoplossing als de filterbiologie even niet bijhoudt.

Koi beschermen tegen roofdieren in de winter

Reigers zijn het grootste gevaar voor koivijvers, het hele jaar door. Maar in de winter is het risico groter. Het water is helder - koikleuren zijn goed zichtbaar van bovenaf. En een trage koi die aan de bodem hangt, is een makkelijke prooi.

Een vijvernet is de meest effectieve bescherming. Span het over de hele vijver. Een net heeft nog een bijkomend voordeel: het houdt bladeren uit het water, wat de waterkwaliteit ten goede komt.

Reigers zijn slim. Ze testen of een net strak staat. Zorg dat het net niet door het gewicht van sneeuw kan doorhangen tot op het wateroppervlak. Gebruik stevige palen of een frame om het net op hoogte te houden.

Alternatieven voor een net zijn een reigerschrik of een uitstekende rand rondom de vijver. Reigers waden het water in - ze springen er niet in. Een uitstekende rand van 30 centimeter rondom de vijver maakt dat waden onmogelijk.

De vijver voorbereiden op de winter: stap voor stap

Begin de voorbereiding in september. Niet in november als het al te laat is. Een goede voorbereiding neemt een paar weken. Dit is wat je doet.

Schep dode bladeren en plantenresten uit de vijver. Verwijder dode planten of knip ze kort terug. Controleer de filtermedia en spoel ze schoon als dat nodig is. Meet de waterwaarden en corrigeer ze als dat nodig is.

Schakel over op tarwekiemvoer zodra de temperatuur structureel onder de 15°C daalt. Bouw de voerhoeveelheid geleidelijk af. Houd de vijverthermometer bij de hand en controleer dagelijks.

Installeer een ijsvrijhouder of beluchting voor de eerste nachtvorst. Wacht niet tot het vriest - dan ben je te laat. Controleer de werking van je verwarming als je die hebt. Span het vijvernet.

Bezoek de vijver dagelijks, ook in de winter. Een rondlopende koi, een vis die aan de oppervlakte hangt, of afwijkend gedrag zijn signalen dat er iets niet klopt. Hoe eerder je een probleem ziet, hoe eerder je kunt ingrijpen.

Veelgestelde vragen over overwintering van koi

Kunnen koi maanden zonder voer overleven?

Ja, dat kunnen ze. Een gezonde koi met voldoende vetreserves overleeft vier tot vijf maanden zonder voer. Dat is precies waarom de zomer- en herfstvoeding zo belangrijk is. Vissen die de winter ingaan met een goede conditie, komen de lente gezond door.

Mijn koi beweegt nauwelijks meer. Is dat normaal?

Bij temperaturen onder de 5°C is dat volkomen normaal. Koi zijn dan in een soort halve winterslaap. Ze hangen vrijwel bewegingsloos op de bodem. Zolang ze geen zichtbare wonden of vlekken hebben en de waterwaarden goed zijn, hoef je je geen zorgen te maken.

Wil je zeker weten dat alles goed is? Kijk of de kieuwbeweging regelmatig is. Een koi met kieuwen die snel openen en sluiten, heeft mogelijk zuurstoftekort. Controleer dan de beluchting.

Wat doe ik als mijn vijver volledig bevroren is?

Maak zo snel mogelijk een opening. Gebruik lauwwarm water of een pan warm water op het ijs. Sla nooit op het ijs. Zodra de opening er is, installeer je een ijsvrijhouder of beluchting om herhaling te voorkomen.

Controleer daarna de waterwaarden. Een volledig bevroren vijver kan giftige gassen hebben opgestapeld. Als de waarden slecht zijn, wissel dan voorzichtig 10 tot 20 procent van het water. Gebruik ontchloord water van dezelfde temperatuur.

Wanneer begin ik weer met voeren na de winter?

Begin opnieuw met voeren zodra de watertemperatuur structureel boven de 8°C uitkomt. Structureel betekent ook 's nachts boven de 8°C. Niet alleen overdag als de zon schijnt. Begin met kleine porties tarwekiemvoer. Geef alleen wat de vissen in vijf minuten opeten.

Schaal de voeding langzaam op. Na twee weken stabiel boven de 10°C schakel je over op regulier voer. Na vier weken boven de 15°C voer je volledig op zomerschema.

Moet ik mijn filter in de winter uitzetten?

Nee, zet de filter niet uit. De filterbiologie heeft maanden nodig om op te bouwen. Als je hem uitzet, verlies je die opbouw. In het voorjaar - precies wanneer je de filter het hardst nodig hebt - ben je dan weken bezig met opnieuw opstarten. Laat de filter draaien, maar pas eventueel de doorstroom aan.

Lente: de gevaarlijke periode na de winter

Veel vijverhouders denken dat het gevaar voorbij is zodra het water opwarmt. Dat klopt niet. Het vroege voorjaar is een van de gevaarlijkste periodes voor koi.

De watertemperatuur stijgt, maar de filterbiologie is nog niet volledig actief. Koi worden actiever en beginnen te eten. Maar de filter kan het afvalwater nog niet verwerken. Dit leidt tot ophoping van ammoniak en nitriet - beide giftig voor koi.

Meet in de periode van februari tot april extra frequent de waterwaarden. Wees voorzichtig met voeren. Bouw het langzaam op. En voeg eventueel filterstartbacteriën toe om de biologie te versnellen.

Let ook op parasietenbehandelingen. Ziektes als witte stip en koi-herpesvirus (KHV) komen het vaakst voor bij temperaturen tussen de 16 en 22°C. Dat is precies de opwarmperiode in het voorjaar. Houd de vissen goed in de gaten en reageer snel bij afwijkend gedrag.

Samenvatting: zo overwinteren je koi succesvol

De overwintering van koi is geen raket wetenschap, maar het vraagt wel aandacht en voorbereiding. Zorg voor voldoende diepte - minstens 1,5 meter, liever 2 meter. Bouw vetreserves op in de zomer met eiwitrijk voer. Schakel tijdig over op tarwekiemvoer en stop met voeren onder de 5°C.

Houd een deel van het wateroppervlak ijsvrij voor gasuitwisseling. Gebruik een beluchter, ijsvrijhouder of vijververwarming. Bewaar de filter - zet hem niet uit. Meet wekelijks de waterwaarden en reageer bij afwijkingen. Bescherm de vijver met een net tegen reigers.

Bezoek je vijver dagelijks. Een paar minuten per dag kijken is genoeg om problemen vroeg te signaleren. De vissen die je er nu doorheen helpt, genieten in de lente van een gezonde start. En jij geniet van een vijver vol vitale, kleurrijke koi die de winter goed zijn doorgekomen.

Heb je vragen over specifieke producten voor de overwintering? Onze specialisten helpen je graag. Kijk in ons assortiment wintervoer, onze vijververwarmers en alle winteraccessoires voor koi.

Ken jij je vijver al?

Maak gratis je Vijverprofiel en ontvang €2,50 winkeltegoed + persoonlijk advies afgestemd op jouw vijver.

Maak je profiel